Article Index Jan 13, 2024 'aadi‘a-1 Lexical Prefix phonetic environment examinationA bag-'azisA name-'azhi'A night ago-Yiskánídą́ą́A shoe-'akee'A Stomach-ʼabidAbdomen-'abid/'atsą́About it-P-aaAce(of spades)-áás 'asbáala/esbáadaAcross the chest/bust-ʼabeʼ gónaaAcross there-'ákónaaAfterward, shortly after, then upon-'aadóó bik'ijį'Afterward, thereupon, after that-'áádóó bik'ijį'Albuquerque, NM,-Bee'eldíílahsinil/Bee'eldííl dah sinilAlmonds-neeschʼíí hááheshchiiʼíAlone-Tʼáá sáhíAlongside, Side(Of the body)-'ááłk'iisAlso-‘ałdóʼAn armʼs length- ʼabeʼ dóó bił kʼíʼdéesniiʼAN EXAGERATION MARKER-LáAnd then(shortly after)'aadóóAnimals-naaldlooshiiAnkle-'akétsíínApricot-Dzidzétsoh yázhíArea between upper scapulae/Inter scapular region/rhomboid muslces-'áásita' 'ahaghałgiArm-'agaanArmpit-'ach'áayahAround here, Hereabout, hither-kǫ́ǫ́'Artery-'atsoostsoh, atsoos łichí'ígííArtichoke-'azee' hókániitsohArticle IndexAsparagus-Jádí nát'oh/ch'ałdą́ą́'Assorted-ʼáłtaasʼéíAt the edge- ʼabąąhdiat there(remote location)-'áadiAvacado-tsin bineestʼąʼ dootłʼizhíBack-'anághah/'anághahíBackpack- Naaltsoos beʼazis naaljidígííBall(Of the foot)-'akéniidBall(toy)-joołBeans-NaaʼołíBeard/Moustache-dághá/dághaa'Because of that-BiniinaaBecause-HááláBefore it-BítsééBerries-didzé/dzidzéBeside, alongside, within them-'ąąhBig Brother-'anaaíBig toe-'akétsohBill Collectors- ʼąąh hadaazʼá yiniiyé nidaakaiBirds/Birds-tsídiiBlack Beans-naa'ołíshzhiin/naa'ołí łizhiníBlackberries- dzidzé łizhiníBladder-'alizh bizisBlueberries- dzidzé łikaní dootłʼizhíBody-'ats'íísBook/Paper-NaaltsoosBorder strands- ʼabąąh náátʼiʼBox-tsits'aa'Boy-‘AshkiiBracelet-LátsíníBrain-'atsiighąą'Brassiere-ʼabeʼ bikéstiʼíBread-Bááhbread/roll/biscuit/ -ŁeesʼáánBreast area-ʼabeʼgiBroccoli-ch'il dootłʼizhíBrussel sprouts-ch'il nímazí yázhíBuckskin or goathide lariat- ʼabanítłʼóółBuckskin shoestrings- ʼabaní kétłʼóółBuckskin socks, Buckskin leggings- ʼabaní yistłéBuckskin thong, buckskin strip- ʼabaní niheestʼą́ą́zBuckskin-ʼabaníBuilding/Store-KinBut-Ndi/NidiButtocks/bottom-'atł'aa'By, Passing by-'ą́ą́hCabbage-ch'il łigaii/ch'il łigaiíCake (Sweet Bread)-Bááh łikaníCalf-'ach'ozhCantaloupe-taʼneeskʼaníCar-ChidíCarrot(s)-chąąshtʼezhiitsohCashew(s)-neeshchʼííłgaiCast(it is cast on something)-ʼąąh niʼítʼaahCat-MósíCauliflower(Head of)-ch'il łigaiíCelery-haza'aleehstohChair-Bikáá dah ʼasdahíCheek-'aniitsį'Cherry/Cherries- bįįh yildeeʼíChest-'ajéíts'iin/'adzééts'iinChestnuts-neeschʼííłchííʼChicken/Rodeo-NaʼahóóhaiChickenpox- ʼąąh haʼajeeh tó daʼdiisoołígííChildren-ʼáłchíníChin-'ayaats'iinChinle, AZ,-Ch'íńlį́Christmas-KéshmishCitrus fruits- tsin bineestʼąʼ dadíkʼǫ́zhígííClans-ʼadoonéʼéClothes-'éé'Coat-'éétsohCob of corn-dá'átsiinCoconut-magí bichʼiiyáánCoffee-Gohwééh/ahwééhComputer-Béésh nitsékeesíConsonants-za'áánContainer-Tsésǫʼ naatʼoodí BinaníʼdítʼáhígííCookie (Round bread)-Bááh nimazíCorn-Naadą́ą́'Court(Legal)/a discussion-'aadahwiinít'į́Courthouse-'aadahwiinít'į́ bá hooghan/'aahwiinít'į́ bá hooghanCranberries- dzidzé łikaní łichííʼígííCrownpoint, AZ-T'iis Tsʼóózí ŃdeeshgiizhCucumber(s)-Ta’neesk’ání ʼáłtsʼóózógííCup-'Adee'/bąąh haʼíízhahíDay-Jį́Debt, indebtedness- ʼąąh hááʼáDeerskin shirt-ʼabaní ʼééʼDesk-Bikáá' na'anishíDirt-łeezhDisease-ʼąąh dah hoyoołʼaałiiDish-łeets'aa'Down here-kóyaaDown there-'ákóyaaDowny feathers-'ats'osDried fruits- tsin bineestʼąʼ daazgnígííDumpling stew/Pasta(General)-KʼíneeshbízhiiEar-'ajaa'Earrings-JaatłʼóółEdge, Border- ʼabąąhEggplant-ʼayęęzhii yiltʼąąʼíElbow-'ach'oozhlaa'Empty-biiʼ ádinEscarole-ch'il bitąą' doolghasíEsophagus-'azágíEveryday-Tʼáá ʼákwííjį́Eyebrow-'anát'éézhEyelash-'anádizEyelid-'anázis/'anázizEyes-'anáá'Face-'anii'False breast-ʼabeʼshchíínFarminghton, NM-Tóta'Father-'azheʼéFeather-'at'a'Field/Garden-dá’ák’ehFig/banana/date-hashkʼaanFillings-ʼąąh naachʼiizhFingernail-áláshgaanFirst/Stop-ʼáłtséFlaggstaff, AZ/Durango, CO,-Kin ŁáníFood-Ch'iiyáánFoot-'akee'For-P-áForearm-'agaanlóó/'agaanyaaíForehead-'átáá'Freezer-biiʼʼazkʼazíFrequently-Tʼáá ʼáhą́ą́hFringe border yarns- ʼabąąh neelkáálFringe, saddle fringe-ʼąąh háátʼiʼFrom the side of the trunk-'ááłk'iizdę́ę́'From there (remote Location)-'áádę́ę́'From there-'aadóóFrom there/ And then...-áádóóFrom there/Here comes-'aadę́ę́'Fruit-tʼiis bíneestsʼą'Fruit/vegtable core - Fruit/vegtable + bijéíFruit/vegtable stem - Fruit/vegtable+ bitsiinFrybread-Dah díníilghazhFt. Defiance, AZ-TséhootsooíGallup, NM,-Na'nízhoozhíGanado, AZ,-Lók'aahnteelGarlic clove-ʼałtsʼádaaʼnilígíí/dahalghizígiGarlic-tłʼohchin díchʼíʼíGas-Chidí bitooʼGathered Skirt-Tłʼaakał nootʼish łahígííGirl-ʼAtʼéédGlasses-Nakʼee sinilíGoodbye/Alright-HágoóneeʼGoosberries-kʼínjíłʼahíGrape(s)-chʼil naʼatłʼoʼiiGrapefruit-Chʼil łitsxooí nítsaaígííGround beef- béégashii bitsįʼ yikʼánígííGround blue corn/blue corn mush served at navajo weddings-TaaʼniilHair tie-TsiitłʼóółHair-'atsii'/'atsiighá/tsiigháHair-'atsiiʼHat/Scarf/shadow-chʼahHazlenuts- neeschʼíínímazíHead-'atsii'/atsiits'iinHeart-'ajéídishjoolHeel-'akétalHello(It is good)-yáʼátʼééhHerb(s)-haza'aleehhere-kwiiHip-'ak'ai'Holbrok, AZ--T'iis Yaa KinHome/ Hogan-HooghanHominy stew-HaníígaiHoneydew melon- taʼneeskʼání łigaiíHouse(Building with four sides)-KinHow much/ How many?-DíkwííshąʼHow- HaashHow(How something is performed)-Haitʼéego/haitʼáoHowever-ʼákondiIce cream cone- ʼabeʼ yistiní bee naakahígííIce cream machine- ʼabeʼ yistiní bee ʼálʼíníIce cream-ʼabeʼ daastinígíí/ʼabeʼ yistiníIn addition to it-ba'ąą'Index finger-bee naalchidí/álázhoozhInstep-'akénííIntensely-YéegoInternet-Béésh łichíiʼii bee 'ééhoozinígííIntestines-'ach'íí'Iris-'anázhiinIt is legal for them, it is open to them, it is permitted to them-yich'į' 'ąą' 'át'éIt is true-Tʼáá ʼaanííJuice-chʼil bitooʼJust Recently-Tʼáá ʼániidKayenta, AZ-Tó Dínéeshzhee'Keams Canyon, AZ,-Lók'aa' DeeshjinKeys-bee ʼąąʼ nídítį́híKidney beans-naa'ołí łich'i'íKidney-'achą́'ázhk'azhíKnee-'agodKnuckle-'ála'ahą́ą́h dadé'áhígííLeg-'ajáádLemon- chʼil łitsxooí dikʼǫ́zhígííLesson-BíhwiidooʼaałigííLets go-Txį́/Txį́'ę́ęLettuce-ch'il łigaii/ch'il łigaiíLettuce/Cauliflower-Chʼil łigaiLicense plate- ʼąąh dah sitáníLima Beans-naa'ołí daniteelígííLime- chʼil dootłʼizh díkʼǫ́zhíLip-'adaa'Lip-'awoo'Little Brother-'atsilíLittle Finger-áláyázhíLittle Sister-'adeezhíLittle toe-'akéyázhíLiver-'azidLook (As a command)-Shooh níníłʼį́Lotion-bee ʼádíltłahí/tłahLung-'ajéí yilzólii/'ajéí łichí'ígííMagpie-ʼąąʼąʼiiMan/Mr.....-HastiinMango-MéengoMany/ A lot -LąʼíMaternal Grandma-'amásáníMaternal Grandpa-'acheiiMaybe-DaatsʼíMensruant, estrous-'ąądiMerely-TʼóóMiddle Finger-álánéézMilk bottle, milk carton-ʼabeʼ bizisMilk-ʼabeʼMilk-ʼabeʼMoccasins-KélchíMoney-BéesoMoon-tł'éé'honaa'éí /OoljééʼMother-'amáMountain top-dziłghą́ą'Mountains-DziłtahMouth-'azééMuscle-'adohMushroom(s)-nááʼádįįh/ʼábishjaaʼMutton-Dibé bitsįʼNavajo Culture/ In the Navajo way-DinékʼejíNavajo Language-Diné BizaadNeck-'ak'osNectarine-dzidzétsoh łikaníNight-TłʼééʼNipple/areola- ʼabeʼ látaháNo(Intense)-Dooda'No(Polite)-NdagaʼNose-'achį́į́hNostril-ánííNow-K’adNuts-NeeshchʼííNuts/Piñons-Neeshch'ííOk, Fine, uh-huh -Lą́ʼąąOld-SáníOlder Sister-'ádíOn that side-'aajíOn that side/In that direction-áájíOnion-TłʼohchinOnion-tłʼohchinOnly-t’éiyáOpen, expanse, openness, increasing-'ąą'Orange-Chʼil litsxooíOrange/it is orange-łitsxoPaintbrush-Bee 'adleeshíPalm-álátłááhPancreas-'alohk'e'Pants-TłʼaajįʼééʼPapaya-BabáayahPark-honeeni bá hazʼánígiPaternal Grandfather-'análí hastiinPaternal Grandmother-'análí asdzáánPawn-'ąąh azláPeach-dzidzétsohPeanut(s)- neeschʼííłbáhíPear-bilasáana bitseeʼ hólóníPeas-naa'ołí nímazíPeas-Naaʼołí nímazíPen-bee akʼeʼelchíhí tó dabii'ígííPencil/Marker-bee akʼeʼelchíhíPepper(s)-ʼazeedíchʼííPeppers-ʼazeedichʼííPerhaps-Shį́į́Pharmacy-ʼAzeeʼ nidaniihígiPhone-Béésh bee hanéʼéPiece-Tʼáá bighąądídóóPine apple- Bilasáana diwozhíPizza-NáneeskadítsohPlaying cards-Dá'áka'íPlum-chʼil naʼatłʼoʼii tsohPod(Of a pea)-bitsa'Point between the shoulders(Hard to reach point)-'áahsita'Pollen shaken from live birds/ animals- ʼąąh nanoogáádPotatoes-NímasiiPow wow-ʼatsʼoos bee ʼalzhishíPowdered milk-ʼabeʼ dibahíPowdered milk-ʼabeʼ yikʼánígííPumpkin-Naayízí łichííʼígíí-Pumpkin-naayízłíchíʼíPupil-'anázhiin 'ałníi'diígííQuill (of a feather)-'at'ákazRadish(es)-chʼil łichíʼíRag/Tissues-Bee yit'oodíRaisins-chʼil naʼatłʼoʼii daazganígííRaspberries- Dzidzé łikaní dinilchíʼígííRind (Fruit/Veg.) - Fruit/Veg+bikágíRing Finger-yoostsah bąąh si'áníRing-YoostsahRoast- béégashii bitsįʼ stiʼéhígííSadness/Fog(word in ceremony)-'ááhSchool - 'Ólta’Section(of a fruit/veg.)- atsʼátʼánígííSeed-ʼakʼǫ́ǫ́ʼ / (fruit/veg.) +bilátsiiʼSentence (A sentence made up of words)-haʼoodzííʼSheep-DibéShiprock, NM-Naat'áanii NéézShirt-Deijįʼ ééʼSickness, ailment, disease-'ąąh dah haz'ą́Sideburn-'aniik'iiz nidootł'oSkirt-TłʼaakałSlowly/Carefully/Correctly-HazhóóʼógoSmall-YázhíSocks-YistłéSoda-Tó dilchxoshíSome(quantity)-łaʼSomething-Haʼatʼííshį́į́Something-tʼáadoo léʼéSometimes-ładahSpinach-waa'Spinal Cord-íígháántsiighąą'Spouse/ Pal-ʼachʼooníSquash-NaayízíSquash/Acorn squash- naayízíStewing meat- ʼatsįʼ ʼatooʼ ʼálʼínígííStomache-'abidString beans-naa'ołí dootł'izhíSun-Jóhonaaʼéí/JíhonaaʼéíSweet drink-tó łikáníTable-Bikááʼ ʼadáníTea-Dééh/Chʼil ʼahwéhíTeenager-NooséłíThank you-ʼAhxéheeʼThanksgiving-Késhmish yázhíThat(Specifically)-‘ÉidiThe internal organs-'atsą́ siléíThere-'ákwiiThere, through there, thither-'ákǫ́ǫ́'There(A remote location)-'ááthere(close by)-'aaThere(Closeby)-'akwiiThey mean by it-'ááłha'ní Thigh-'ajáád bita'sitánígíí/'atsoosk'idThis-DííThroat-'adáyi'Thumb-'álátsohTo ask for it-Yíká HalneʼTo ask him/her a question-NeídíłkidTo be able to(can), To afford it, -Yínilʼą́To be beautiful-NizhóníTo be Big Bellied-'ayóí 'áálbid To be big bodied-'ayóí 'áálts'íísto be Big busted-'ayóí 'áálbe'To be big buttocked-'ayóí 'ááltł'aa' To be Big Eared-'ayóí 'ááljaa' To be Big Legged-'ayóí 'ááljáádTo be Big nosed-'ayóí 'áálchį́į́hTo be Big-Footed-'ayóí 'áálkee'To be big: TsohTo be bumpy-DiwolTo be difficult with them: bił nantłʼahTo be disadvantaged/ difficult-NantłʼahTo be displeased by it-doo bił 'aaníi daTo be doing/ To be acting-'áánííłTo be dry-YíłtseiiTo be dwindling away-áádįįłTo be getting full -HadibinTo be going blind-bináá 'áádįįłTo be good-YáʼátʼééhTo be greasy-niłhinTo be hairy-DitłʼoTo be hard-NitłʼizTo be in agreement with: Bił tʼáá ʼákótʼéTo be in appearance/Physical characteristics-'áát'eełTo be indebt-Bąąh hááʼáTo be mean-HashkéTo be possible-Bíhónéedzą́To be sad about it-yaa 'ááh nízinTo be sick-bąąh dah haz'ą́To be sticky-DijééʼTo be tall/long-NineezTo be thick-ditą́To be thorny-DiwozhTo be(Human): Nilį́To become progressively worse-t'ah yówehgo 'áánííłTo boil it: Yiłbéézh To call him/her: Yichʼįʼ halne'To cook it(General): YiłtʼeesTo draw it: neichʼąąhTo drink it: Yidlą́To drive it-NeiłbąąsTo eat it(General): Yiyą́'To explain/To interpret-'ata' HalneʼTo get progressively worse-Yéigo 'áánííłTo happen: ʼáhátʼį́To learn it: YíhoołʼaahTo like: bił yáʼátʼééhTo lose weight-bitsį 'áádįįłTo make a touch down-'aa'dii'aah To Make: ʼÍílééhTo mean by it-'ááhdiniihTo mean-'ááłníTo menstruate-'ąądi Nilį́To paint: ʼadleeshTo practice it: NaʼínítaahTo push it away and get rid of it-yóó’ ʼayííyííł To push it away out of sight/ To shove it in-ʼayííyííł To push it into a space-yah ʼayííyííłTo quit, to stop, to surrender, to back out-'ááhoot'įįh To Reside: Kééhatʼį́To say-NíTo see it-YiyiiłtsééhTo shove it into a space or pocket- yitát’ah ʼayííyííł To start to go-DighááhTo talk: Yáłtiʼ,To tell: Halne'To try it: NayínítaahTo tuck it in(A shirt)-ʼayíyiiłchíídTo use it: Choyoołʼį́To walk around-NaagháTo want/to think: Yinízin/nízinTo Work: NaalnishTo write: ʼakʼeʼełchíToday-Dííjį́Toe-'akédiníbiní/'akézhoozhToenail-'akéshgaanTomatoe-Chʼil łichíʼíTomorrow-Yiską́ągoTongue-'atsoo'Tools-Bee naʼanishítortilla/tortilla cooked over coals-Náneeskadí/jizésíTown/City: KintahTrading Post Worker-Naalyéhé yá sidáhíTrading post-Naalyéhé bá hooghanTree-tʼiis/tsin(stick)Trial-‘aahwiinít’į́Truth-'aaníiniiTuba City, AZ-Tó NaneesdizíTurnip- chʼil bikétłʼóól dijoolíUdder-ʼabeʼastseʼUh huh, yeah(in agreement with speaker)-ʼąąʼUnblemished deerskin- ʼabaní doo kʼaakʼehiiup to there, to there, as far as there, until there-'aajį'Up to there, to there, up to there-'áajį'Upper Arm-'agaan bita'sitáníUsually-łehVegtables-ch’il daʼadanígíí-Vein-'atso'oos dootłʼízhígííVery-ʼayóoVideo-NaalkidígííVowels-zatłʼahWaist-'aníí'/'oozhníí'Wallet/purse-Béeso bizisWalnuts-HaʼałtsédiiWashington-WááshindoonWater Bottle-Tóshjééh/TózisWater- TóWatercress-táłtł'ááh dah yikał/'azee' dootł'izhWelcome to the WikiWell...-JóWhat Háʼátʼííshąʼ/HáʼátʼííshWhere at-Háadíshąʼ/ HáadíshWhere from-Háádę́ę́ʼWhere(Towards where)-HáágóóshąʼWhich one?-HáídíígííWhile(In the past)-Yę́ędą́ą́ʼWhite eagle feathers(On a hat)-'atsee' łigaiWho- Háíshąʼ/HáíshWild carrots ChąąshtʼezhiiWild Onions-ʼáłtsʼíniiWillo Spring, AZ- ʼAbaʼtóWindow Rock, AZ-TségháhoodzáníWindpipe-'azoołwith - P-iłWoman Moccasins-Ké nitsaaíWoman-'asdzáán/asdzáníWomen/Ms...../Mrs.... -AsdzáánWords/letters-saadWork-NaanishWorker-NaalnishiiWrist-'álátsíínYam(s)-nahooyéíYear(Winter passed)-NááhaiYesterday- ʼadą́ą́dą́ą́ʼZucchini-naayízítsʼózí
Recent Comments