Pandos
  • Advocacy
  • Our Programs
    • Defend The Sacred
    • Indigenous Music Festival
  • News & Updates
  • Event Calendar
  • Healing Resources
  • Support Indigenous Owned Businesses
  • About Us
  • Welcome to the Wiki
  • Article Index
Select Page

Article Index

Jan 13, 2024

'aadi
‘a-1 Lexical Prefix phonetic environment examination
A bag-'azis
A name-'azhi'
A night ago-Yiskánídą́ą́
A shoe-'akee'
A Stomach-ʼabid
Abdomen-'abid/'atsą́
About it-P-aa
Ace(of spades)-áás 'asbáala/esbáada
Across the chest/bust-ʼabeʼ gónaa
Across there-'ákónaa
Afterward, shortly after, then upon-'aadóó bik'ijį'
Afterward, thereupon, after that-'áádóó bik'ijį'
Albuquerque, NM,-Bee'eldíílahsinil/Bee'eldííl dah sinil
Almonds-neeschʼíí hááheshchiiʼí
Alone-Tʼáá sáhí
Alongside, Side(Of the body)-'ááłk'iis
Also-‘ałdóʼ
An armʼs length- ʼabeʼ dóó bił kʼíʼdéesniiʼ
AN EXAGERATION MARKER-Lá
And then(shortly after)'aadóó
Animals-naaldlooshii
Ankle-'akétsíín
Apricot-Dzidzétsoh yázhí
Area between upper scapulae/Inter scapular region/rhomboid muslces-'áásita' 'ahaghałgi
Arm-'agaan
Armpit-'ach'áayah
Around here, Hereabout, hither-kǫ́ǫ́'
Artery-'atsoostsoh, atsoos łichí'ígíí
Artichoke-'azee' hókániitsoh
Article Index
Asparagus-Jádí nát'oh/ch'ałdą́ą́'
Assorted-ʼáłtaasʼéí
At the edge- ʼabąąhdi
at there(remote location)-'áadi
Avacado-tsin bineestʼąʼ dootłʼizhí
Back-'anághah/'anághahí
Backpack- Naaltsoos beʼazis naaljidígíí
Ball(Of the foot)-'akéniid
Ball(toy)-jooł
Beans-Naaʼołí
Beard/Moustache-dághá/dághaa'
Because of that-Biniinaa
Because-Háálá
Before it-Bítséé
Berries-didzé/dzidzé
Beside, alongside, within them-'ąąh
Big Brother-'anaaí
Big toe-'akétsoh
Bill Collectors- ʼąąh hadaazʼá yiniiyé nidaakai
Birds/Birds-tsídii
Black Beans-naa'ołíshzhiin/naa'ołí łizhiní
Blackberries- dzidzé łizhiní
Bladder-'alizh bizis
Blueberries- dzidzé łikaní dootłʼizhí
Body-'ats'íís
Book/Paper-Naaltsoos
Border strands- ʼabąąh náátʼiʼ
Box-tsits'aa'
Boy-‘Ashkii
Bracelet-Látsíní
Brain-'atsiighąą'
Brassiere-ʼabeʼ bikéstiʼí
Bread-Bááh
bread/roll/biscuit/ -Łeesʼáán
Breast area-ʼabeʼgi
Broccoli-ch'il dootłʼizhí
Brussel sprouts-ch'il nímazí yázhí
Buckskin or goathide lariat- ʼabanítłʼóół
Buckskin shoestrings- ʼabaní kétłʼóół
Buckskin socks, Buckskin leggings- ʼabaní yistłé
Buckskin thong, buckskin strip- ʼabaní niheestʼą́ą́z
Buckskin-ʼabaní
Building/Store-Kin
But-Ndi/Nidi
Buttocks/bottom-'atł'aa'
By, Passing by-'ą́ą́h
Cabbage-ch'il łigaii/ch'il łigaií
Cake (Sweet Bread)-Bááh łikaní
Calf-'ach'ozh
Cantaloupe-taʼneeskʼaní
Car-Chidí
Carrot(s)-chąąshtʼezhiitsoh
Cashew(s)-neeshchʼííłgai
Cast(it is cast on something)-ʼąąh niʼítʼaah
Cat-Mósí
Cauliflower(Head of)-ch'il łigaií
Celery-haza'aleehstoh
Chair-Bikáá dah ʼasdahí
Cheek-'aniitsį'
Cherry/Cherries- bįįh yildeeʼí
Chest-'ajéíts'iin/'adzééts'iin
Chestnuts-neeschʼííłchííʼ
Chicken/Rodeo-Naʼahóóhai
Chickenpox- ʼąąh haʼajeeh tó daʼdiisoołígíí
Children-ʼáłchíní
Chin-'ayaats'iin
Chinle, AZ,-Ch'íńlį́
Christmas-Késhmish
Citrus fruits- tsin bineestʼąʼ dadíkʼǫ́zhígíí
Clans-ʼadoonéʼé
Clothes-'éé'
Coat-'éétsoh
Cob of corn-dá'átsiin
Coconut-magí bichʼiiyáán
Coffee-Gohwééh/ahwééh
Computer-Béésh nitsékeesí
Consonants-za'áán
Container-Tsésǫʼ naatʼoodí Binaníʼdítʼáhígíí
Cookie (Round bread)-Bááh nimazí
Corn-Naadą́ą́'
Court(Legal)/a discussion-'aadahwiinít'į́
Courthouse-'aadahwiinít'į́ bá hooghan/'aahwiinít'į́ bá hooghan
Cranberries- dzidzé łikaní łichííʼígíí
Crownpoint, AZ-T'iis Tsʼóózí Ńdeeshgiizh
Cucumber(s)-Ta’neesk’ání ʼáłtsʼóózógíí
Cup-'Adee'/bąąh haʼíízhahí
Day-Jį́
Debt, indebtedness- ʼąąh hááʼá
Deerskin shirt-ʼabaní ʼééʼ
Desk-Bikáá' na'anishí
Dirt-łeezh
Disease-ʼąąh dah hoyoołʼaałii
Dish-łeets'aa'
Down here-kóyaa
Down there-'ákóyaa
Downy feathers-'ats'os
Dried fruits- tsin bineestʼąʼ daazgnígíí
Dumpling stew/Pasta(General)-Kʼíneeshbízhii
Ear-'ajaa'
Earrings-Jaatłʼóół
Edge, Border- ʼabąąh
Eggplant-ʼayęęzhii yiltʼąąʼí
Elbow-'ach'oozhlaa'
Empty-biiʼ ádin
Escarole-ch'il bitąą' doolghasí
Esophagus-'azágí
Everyday-Tʼáá ʼákwííjį́
Eyebrow-'anát'éézh
Eyelash-'anádiz
Eyelid-'anázis/'anáziz
Eyes-'anáá'
Face-'anii'
False breast-ʼabeʼshchíín
Farminghton, NM-Tóta'
Father-'azheʼé
Feather-'at'a'
Field/Garden-dá’ák’eh
Fig/banana/date-hashkʼaan
Fillings-ʼąąh naachʼiizh
Fingernail-áláshgaan
First/Stop-ʼáłtsé
Flaggstaff, AZ/Durango, CO,-Kin Łání
Food-Ch'iiyáán
Foot-'akee'
For-P-á
Forearm-'agaanlóó/'agaanyaaí
Forehead-'átáá'
Freezer-biiʼʼazkʼazí
Frequently-Tʼáá ʼáhą́ą́h
Fringe border yarns- ʼabąąh neelkáál
Fringe, saddle fringe-ʼąąh háátʼiʼ
From the side of the trunk-'ááłk'iizdę́ę́'
From there (remote Location)-'áádę́ę́'
From there-'aadóó
From there/ And then...-áádóó
From there/Here comes-'aadę́ę́'
Fruit-tʼiis bíneestsʼą'
Fruit/vegtable core - Fruit/vegtable + bijéí
Fruit/vegtable stem - Fruit/vegtable+ bitsiin
Frybread-Dah díníilghazh
Ft. Defiance, AZ-Tséhootsooí
Gallup, NM,-Na'nízhoozhí
Ganado, AZ,-Lók'aahnteel
Garlic clove-ʼałtsʼádaaʼnilígíí/dahalghizígi
Garlic-tłʼohchin díchʼíʼí
Gas-Chidí bitooʼ
Gathered Skirt-Tłʼaakał nootʼish łahígíí
Girl-ʼAtʼééd
Glasses-Nakʼee sinilí
Goodbye/Alright-Hágoóneeʼ
Goosberries-kʼínjíłʼahí
Grape(s)-chʼil naʼatłʼoʼii
Grapefruit-Chʼil łitsxooí nítsaaígíí
Ground beef- béégashii bitsįʼ yikʼánígíí
Ground blue corn/blue corn mush served at navajo weddings-Taaʼniil
Hair tie-Tsiitłʼóół
Hair-'atsii'/'atsiighá/tsiighá
Hair-'atsiiʼ
Hat/Scarf/shadow-chʼah
Hazlenuts- neeschʼíínímazí
Head-'atsii'/atsiits'iin
Heart-'ajéídishjool
Heel-'akétal
Hello(It is good)-yáʼátʼééh
Herb(s)-haza'aleeh
here-kwii
Hip-'ak'ai'
Holbrok, AZ--T'iis Yaa Kin
Home/ Hogan-Hooghan
Hominy stew-Haníígai
Honeydew melon- taʼneeskʼání łigaií
House(Building with four sides)-Kin
How much/ How many?-Díkwííshąʼ
How- Haash
How(How something is performed)-Haitʼéego/haitʼáo
However-ʼákondi
Ice cream cone- ʼabeʼ yistiní bee naakahígíí
Ice cream machine- ʼabeʼ yistiní bee ʼálʼíní
Ice cream-ʼabeʼ daastinígíí/ʼabeʼ yistiní
In addition to it-ba'ąą'
Index finger-bee naalchidí/álázhoozh
Instep-'akéníí
Intensely-Yéego
Internet-Béésh łichíiʼii bee 'ééhoozinígíí
Intestines-'ach'íí'
Iris-'anázhiin
It is legal for them, it is open to them, it is permitted to them-yich'į' 'ąą' 'át'é
It is true-Tʼáá ʼaaníí
Juice-chʼil bitooʼ
Just Recently-Tʼáá ʼániid
Kayenta, AZ-Tó Dínéeshzhee'
Keams Canyon, AZ,-Lók'aa' Deeshjin
Keys-bee ʼąąʼ nídítį́hí
Kidney beans-naa'ołí łich'i'í
Kidney-'achą́'ázhk'azhí
Knee-'agod
Knuckle-'ála'ahą́ą́h dadé'áhígíí
Leg-'ajáád
Lemon- chʼil łitsxooí dikʼǫ́zhígíí
Lesson-Bíhwiidooʼaałigíí
Lets go-Txį́/Txį́'ę́ę
Lettuce-ch'il łigaii/ch'il łigaií
Lettuce/Cauliflower-Chʼil łigai
License plate- ʼąąh dah sitání
Lima Beans-naa'ołí daniteelígíí
Lime- chʼil dootłʼizh díkʼǫ́zhí
Lip-'adaa'
Lip-'awoo'
Little Brother-'atsilí
Little Finger-áláyázhí
Little Sister-'adeezhí
Little toe-'akéyázhí
Liver-'azid
Look (As a command)-Shooh níníłʼį́
Lotion-bee ʼádíltłahí/tłah
Lung-'ajéí yilzólii/'ajéí łichí'ígíí
Magpie-ʼąąʼąʼii
Man/Mr.....-Hastiin
Mango-Méengo
Many/ A lot -Ląʼí
Maternal Grandma-'amásání
Maternal Grandpa-'acheii
Maybe-Daatsʼí
Mensruant, estrous-'ąądi
Merely-Tʼóó
Middle Finger-álánééz
Milk bottle, milk carton-ʼabeʼ bizis
Milk-ʼabeʼ
Milk-ʼabeʼ
Moccasins-Kélchí
Money-Béeso
Moon-tł'éé'honaa'éí /Ooljééʼ
Mother-'amá
Mountain top-dziłghą́ą'
Mountains-Dziłtah
Mouth-'azéé
Muscle-'adoh
Mushroom(s)-nááʼádįįh/ʼábishjaaʼ
Mutton-Dibé bitsįʼ
Navajo Culture/ In the Navajo way-Dinékʼejí
Navajo Language-Diné Bizaad
Neck-'ak'os
Nectarine-dzidzétsoh łikaní
Night-Tłʼééʼ
Nipple/areola- ʼabeʼ látahá
No(Intense)-Dooda'
No(Polite)-Ndagaʼ
Nose-'achį́į́h
Nostril-áníí
Now-K’ad
Nuts-Neeshchʼíí
Nuts/Piñons-Neeshch'íí
Ok, Fine, uh-huh -Lą́ʼąą
Old-Sání
Older Sister-'ádí
On that side-'aají
On that side/In that direction-áájí
Onion-Tłʼohchin
Onion-tłʼohchin
Only-t’éiyá
Open, expanse, openness, increasing-'ąą'
Orange-Chʼil litsxooí
Orange/it is orange-łitsxo
Paintbrush-Bee 'adleeshí
Palm-álátłááh
Pancreas-'alohk'e'
Pants-Tłʼaajįʼééʼ
Papaya-Babáayah
Park-honeeni bá hazʼánígi
Paternal Grandfather-'análí hastiin
Paternal Grandmother-'análí asdzáán
Pawn-'ąąh azlá
Peach-dzidzétsoh
Peanut(s)- neeschʼííłbáhí
Pear-bilasáana bitseeʼ hólóní
Peas-naa'ołí nímazí
Peas-Naaʼołí nímazí
Pen-bee akʼeʼelchíhí tó dabii'ígíí
Pencil/Marker-bee akʼeʼelchíhí
Pepper(s)-ʼazeedíchʼíí
Peppers-ʼazeedichʼíí
Perhaps-Shį́į́
Pharmacy-ʼAzeeʼ nidaniihígi
Phone-Béésh bee hanéʼé
Piece-Tʼáá bighąądídóó
Pine apple- Bilasáana diwozhí
Pizza-Náneeskadítsoh
Playing cards-Dá'áka'í
Plum-chʼil naʼatłʼoʼii tsoh
Pod(Of a pea)-bitsa'
Point between the shoulders(Hard to reach point)-'áahsita'
Pollen shaken from live birds/ animals- ʼąąh nanoogáád
Potatoes-Nímasii
Pow wow-ʼatsʼoos bee ʼalzhishí
Powdered milk-ʼabeʼ dibahí
Powdered milk-ʼabeʼ yikʼánígíí
Pumpkin-Naayízí łichííʼígíí-
Pumpkin-naayízłíchíʼí
Pupil-'anázhiin 'ałníi'diígíí
Quill (of a feather)-'at'ákaz
Radish(es)-chʼil łichíʼí
Rag/Tissues-Bee yit'oodí
Raisins-chʼil naʼatłʼoʼii daazganígíí
Raspberries- Dzidzé łikaní dinilchíʼígíí
Rind (Fruit/Veg.) - Fruit/Veg+bikágí
Ring Finger-yoostsah bąąh si'ání
Ring-Yoostsah
Roast- béégashii bitsįʼ stiʼéhígíí
Sadness/Fog(word in ceremony)-'ááh
School - 'Ólta’
Section(of a fruit/veg.)- atsʼátʼánígíí
Seed-ʼakʼǫ́ǫ́ʼ / (fruit/veg.) +bilátsiiʼ
Sentence (A sentence made up of words)-haʼoodzííʼ
Sheep-Dibé
Shiprock, NM-Naat'áanii Nééz
Shirt-Deijįʼ ééʼ
Sickness, ailment, disease-'ąąh dah haz'ą́
Sideburn-'aniik'iiz nidootł'o
Skirt-Tłʼaakał
Slowly/Carefully/Correctly-Hazhóóʼógo
Small-Yázhí
Socks-Yistłé
Soda-Tó dilchxoshí
Some(quantity)-łaʼ
Something-Haʼatʼííshį́į́
Something-tʼáadoo léʼé
Sometimes-ładah
Spinach-waa'
Spinal Cord-íígháántsiighąą'
Spouse/ Pal-ʼachʼooní
Squash-Naayízí
Squash/Acorn squash- naayízí
Stewing meat- ʼatsįʼ ʼatooʼ ʼálʼínígíí
Stomache-'abid
String beans-naa'ołí dootł'izhí
Sun-Jóhonaaʼéí/Jíhonaaʼéí
Sweet drink-tó łikání
Table-Bikááʼ ʼadání
Tea-Dééh/Chʼil ʼahwéhí
Teenager-Nooséłí
Thank you-ʼAhxéheeʼ
Thanksgiving-Késhmish yázhí
That(Specifically)-‘Éidi
The internal organs-'atsą́ siléí
There-'ákwii
There, through there, thither-'ákǫ́ǫ́'
There(A remote location)-'áá
there(close by)-'aa
There(Closeby)-'akwii
They mean by it-'ááłha'ní 
Thigh-'ajáád bita'sitánígíí/'atsoosk'id
This-Díí
Throat-'adáyi'
Thumb-'álátsoh
To ask for it-Yíká Halneʼ
To ask him/her a question-Neídíłkid
To be able to(can), To afford it, -Yínilʼą́
To be beautiful-Nizhóní
To be Big Bellied-'ayóí 'áálbid 
To be big bodied-'ayóí 'áálts'íís
to be Big busted-'ayóí 'áálbe'
To be big buttocked-'ayóí 'ááltł'aa'  
To be Big Eared-'ayóí 'ááljaa' 
To be Big Legged-'ayóí 'ááljáád
To be Big nosed-'ayóí 'áálchį́į́h
To be Big-Footed-'ayóí 'áálkee'
To be big: Tsoh
To be bumpy-Diwol
To be difficult with them: bił nantłʼah
To be disadvantaged/ difficult-Nantłʼah
To be displeased by it-doo bił 'aaníi da
To be doing/ To be acting-'áánííł
To be dry-Yíłtseii
To be dwindling away-áádįįł
To be getting full -Hadibin
To be going blind-bináá 'áádįįł
To be good-Yáʼátʼééh
To be greasy-niłhin
To be hairy-Ditłʼo
To be hard-Nitłʼiz
To be in agreement with: Bił tʼáá ʼákótʼé
To be in appearance/Physical characteristics-'áát'eeł
To be indebt-Bąąh hááʼá
To be mean-Hashké
To be possible-Bíhónéedzą́
To be sad about it-yaa 'ááh nízin
To be sick-bąąh dah haz'ą́
To be sticky-Dijééʼ
To be tall/long-Nineez
To be thick-ditą́
To be thorny-Diwozh
To be(Human): Nilį́
To become progressively worse-t'ah yówehgo 'áánííł
To boil it: Yiłbéézh 
To call him/her: Yichʼįʼ halne'
To cook it(General): Yiłtʼees
To draw it: neichʼąąh
To drink it: Yidlą́
To drive it-Neiłbąąs
To eat it(General): Yiyą́'
To explain/To interpret-'ata' Halneʼ
To get progressively worse-Yéigo 'áánííł
To happen: ʼáhátʼį́
To learn it: Yíhoołʼaah
To like: bił yáʼátʼééh
To lose weight-bitsį 'áádįįł
To make a touch down-'aa'dii'aah 
To Make: ʼÍílééh
To mean by it-'ááhdiniih
To mean-'ááłní
To menstruate-'ąądi Nilį́
To paint: ʼadleesh
To practice it: Naʼínítaah
To push it away and get rid of it-yóó’ ʼayííyííł 
To push it away out of sight/ To shove it in-ʼayííyííł 
To push it into a space-yah ʼayííyííł
To quit, to stop, to surrender, to back out-'ááhoot'įįh 
To Reside: Kééhatʼį́
To say-Ní
To see it-Yiyiiłtsééh
To shove it into a space or pocket- yitát’ah ʼayííyííł 
To start to go-Dighááh
To talk: Yáłtiʼ,
To tell: Halne'
To try it: Nayínítaah
To tuck it in(A shirt)-ʼayíyiiłchííd
To use it: Choyoołʼį́
To walk around-Naaghá
To want/to think: Yinízin/nízin
To Work: Naalnish
To write: ʼakʼeʼełchí
Today-Dííjį́
Toe-'akédiníbiní/'akézhoozh
Toenail-'akéshgaan
Tomatoe-Chʼil łichíʼí
Tomorrow-Yiską́ągo
Tongue-'atsoo'
Tools-Bee naʼanishí
tortilla/tortilla cooked over coals-Náneeskadí/jizésí
Town/City: Kintah
Trading Post Worker-Naalyéhé yá sidáhí
Trading post-Naalyéhé bá hooghan
Tree-tʼiis/tsin(stick)
Trial-‘aahwiinít’į́
Truth-'aaníinii
Tuba City, AZ-Tó Naneesdizí
Turnip- chʼil bikétłʼóól dijoolí
Udder-ʼabeʼastseʼ
Uh huh, yeah(in agreement with speaker)-ʼąąʼ
Unblemished deerskin- ʼabaní doo kʼaakʼehii
up to there, to there, as far as there, until there-'aajį'
Up to there, to there, up to there-'áajį'
Upper Arm-'agaan bita'sitání
Usually-łeh
Vegtables-ch’il daʼadanígíí-
Vein-'atso'oos dootłʼízhígíí
Very-ʼayóo
Video-Naalkidígíí
Vowels-zatłʼah
Waist-'aníí'/'oozhníí'
Wallet/purse-Béeso bizis
Walnuts-Haʼałtsédii
Washington-Wááshindoon
Water Bottle-Tóshjééh/Tózis
Water- Tó
Watercress-táłtł'ááh dah yikał/'azee' dootł'izh
Welcome to the Wiki
Well...-Jó
What Háʼátʼííshąʼ/Háʼátʼíísh
Where at-Háadíshąʼ/ Háadísh
Where from-Háádę́ę́ʼ
Where(Towards where)-Háágóóshąʼ
Which one?-Háídíígíí
While(In the past)-Yę́ędą́ą́ʼ
White eagle feathers(On a hat)-'atsee' łigai
Who- Háíshąʼ/Háísh
Wild carrots Chąąshtʼezhii
Wild Onions-ʼáłtsʼínii
Willo Spring, AZ- ʼAbaʼtó
Window Rock, AZ-Tségháhoodzání
Windpipe-'azooł
with - P-ił
Woman Moccasins-Ké nitsaaí
Woman-'asdzáán/asdzání
Women/Ms...../Mrs.... -Asdzáán
Words/letters-saad
Work-Naanish
Worker-Naalnishii
Wrist-'álátsíín
Yam(s)-nahooyéí
Year(Winter passed)-Nááhai
Yesterday- ʼadą́ą́dą́ą́ʼ
Zucchini-naayízítsʼózí

Recent Posts

  • Og-Woi Garden Petition and City Council Meeting
  • Charles Alires Fundraiser
  • Slug Magazine Highlights Pandos O.U.R’s
  • PBS Utah Insight Video Into MMIW+
  • Dr. Hailey Haffey, PhD in the Surge Symposium for Underserved, Rural, & Global Health Education

Recent Comments


    info@pandos.org

    Privacy Policy
    Terms and Conditions
    Sitemap

    435 West 800 South
    Salt Lake City, Utah

    Donate